شمس الدين محمد بن احمد خفرى

30

تعليقه بر الهيات شرح تجريد ( فارسي )

اين فصل ، خفرى به توضيحاتى دربارهء قدرت واجب و مباحثى كه پيرامون آن مطرح مىشود ، پرداخته است . رءوس مطالب در اين مسأله از اين قرار است : 1 . تعريف قدرت از نظر متكلّمان و حكما 2 . إثبات حدوث عالم 3 . نزاع ميان اشاعره و حكما 4 . آيا ترجيح فاعل مختار بدون مرجّح جائز است يا نه 5 . ايجاب خاصى كه حكما در حدوث عالم بدان قائلند 6 . توضيح و شرح پيرامون چهار پاسخ خواجه از ادلّهء معترضان و نقد و انتقادات خفرى بر شرح قوشچى در اين باب 7 . آيا قدرت واجب بر فعل ، قبل از وجود فعل است يا حين وجود فعل 8 . عموميت قدرت حق تعالى 9 . شرور و چگونگى تعلّق قدرت واجب به آن حال به توضيحات مختصرى دربارهء هريك از موارد فوق مىپردازيم : خفرى مىگويد : خواجه در بحث قدرت ، طريق متكلّمان را در پيش گرفته و به همين جهت برهان وى كلامى است . او در تعريف قدرت واجب تعالى مىگويد : از آنجا كه عالم نبوده و بعد ايجاد شده ، اين وجود بعد العدم نفى مىكند كه خداوند فاعل موجب باشد و دلالت دارد بر اينكه عالم حادث و خداوند قادر مختار است . قوشچى در إثبات نظر خواجه به تقرير برهانى مىپردازد كه بعدها مورد انتقاد خفرى واقع مىشود ، مىگويد : فلاسفه معتقدند تأثير واجب تعالى در عالم به ايجاب است ، در نتيجه قدم عالم لازم مىآيد و الّا اگر عالم را حادث فرض كنيم ، هرآينه عالم متوقف بر شرط حادثى خواهد بود كه آن شرط حادث خود نيز متوقف بر شرط حادث ديگرى است و نهايتا مستلزم تسلسل در شروط حادثهء متعاقبه يا مجتمعه خواهد شد كه هر دو صورت بنا بر نظر مصنّف و ساير متكلّمان باطل است .